Pixabay / @ TheDigitalArtist / CC0

Następstwem każdej działalności gospodarczej człowieka są przekształcenia środowiska naturalnego. Jeżeli znaczne nasilenie wprowadzonych do środowiska niekorzystnych zmian prowadzi do stanu, że utraci ono zdolność regeneracji i samoregulacji, wówczas mamy do czynienia z katastrofom ekologiczną.

Katastrofa ekologiczna to zjawisko polegające na zmianie środowiska przyrodniczego danego gatunku lub populacji w sposób uniemożliwiający jej przetrwanie.

W ekologii katastrofa ekologiczna, zwana też klęską ekologiczną, jest definiowana jako nieodwracalna zmiana struktury i funkcji ekosystemów bez możliwości wytworzenia się zespołów lub ogniw zastępczych (kompensacyjnych), z powodu zachwiania równowagi w tych ekosystemach. Katastrofa ekologiczna prowadzi do nieodwracalnych jakościowych i ilościowych zmian w łańcuchach pokarmowych (zmienia się charakter przepływu materii, energii i informacji), wskutek czego następuje załamanie przynajmniej jednego z ogniw troficznych (producentów, konsumentów lub destruentów), bez których nie może istnieć ekosystem.

W ekologii katastrofa ekologiczna, zwana jest też klęską ekologiczną
Pixabay / @ Suju / CC0

Katastrofy ekologiczne są spowodowane nagłymi lub długotrwałymi, kumulującymi się w czasie zmianami warunków fizycznych i chemicznych siedliska, przekraczającymi granice tolerancji biocenozy. Klęski ekologiczne prowadzą do trwałego uszkodzenie lub zniszczenie dużego obszaru środowiska przyrodniczego, wpływając negatywnie, bezpośrednio lub pośrednio, na zdrowie, a często i życie ludzi.

Zachodzące w bezpośrednim sąsiedztwie katastrofy ekologicznych katastrofy środowiskowe, nawet te o zasięgu lokalnym, mogą wpływać na globalny stan zanieczyszczenia naszej planety. Nieposkromiona natura oraz negatywne oddziaływanie człowieka, do jakiego dochodzi na terytorium jednego konkretnego państwa, może prowadzić do szkód w promieniu kilku tysięcy kilometrów.

Katastrofy ekologiczne, zarówno wywołane czynnikami naturalnymi, jak i antropogenicznymi mają negatywny wpływ na gospodarkę finansową danego kraju czy grupy osób indywidualnych. Nie bez znaczenia pozostają aspekty zdrowotne czy wręcz zagrożenie życia ludzi bytujących w sąsiedztwie katastrof.

Rodzaje katastrof ekologicznych

Wśród katastrof ekologicznych wymienia się:

Katastrofy antropogeniczne – powodowane przez człowieka

Katastrofy antropogeniczne - powodowane przez człowieka
Pixabay / @ Nadj91 / CC0

Katastrofy ekologiczne antropogeniczne są najczęściej powodowane przez długotrwałe emisje szkodliwych dla środowiska substancji, oraz awarie w wyniku których następuje:

  • emisja toksycznych, gazów i cieczy – katastrofy chemiczne
  • emisja substancji radioaktywnych – katastrofy jądrowe
  • zanieczyszczenie ekosystemów morskich odpadami toksycznymi i radioaktywnymi oraz ropą naftową – w wyniku awarii tankowców, wież wydobywczych, działań wojennych
  • wycinanie lasów na dużych obszarach

Katastrofy tankowców

Katastrofy tankowców (zbiornikowców) są uznawane za znaczne zagrożenie ekologiczne, ponieważ podczas nich do środowiska wodnego uwalniana jest ogromna ilość ropy naftowej, która zagraża organizmom żywym.

Uwolniona do środowiska ropa może sklejać skrzela organizmom wodnym oraz skrzydła ptakom, uniemożliwiając tym samym ich lot. Plamy ropy rozprzestrzenione w wodzie i wybrzeżu nie przepuszczają tlenu, przez co powodują całkowity zanik życia na danym obszarze.

Katastrofa tankowca czyli katastrofa antropogeniczna - spowodowana przez człowieka
Pixabay / @ Engin_Akyurt / CC0
Zagrożenia spowodowane wyciekiem ropy
  • odcina dostęp tlenu i światła organizmom morskim, doprowadzając do ich śmierci
  • wsiąka w piasek przyczyniając się do śmierci organizmów żyjących nad brzegami mórz
  • niebezpieczna dla ptaków morskich i ssaków, które połykają ropę starając się z niej oczyścić
  • niszczy siedliska ptaków
  • dla ludzi stwarza zagrożenie zatruciem wziewnym
  • negatywnie wpływa na przemysł rybny i turystykę
Zwalczanie zagrożeń związanych z rozlewem ropy naftowej
  • skrócenie czasu podróży oraz czasu niezbędnego na przeprowadzenie wszelkich operacji cumowniczych i przeładunkowych
  • zaostrzenie przepisów dotyczących kwalifikacji i wyszkolenia załóg statków
  • wyposażenie statków i platform wiertniczych w nowoczesne urządzenia i środki bezpieczeństwa
  • udoskonalenie technik pilotażu morskiego
  • szkolenie załóg zbiornikowców
  • budowanie bezpieczniejszych statków
  • prawidłowa eksploatacji statków i ropociągów
  • przygotowanie do możliwych rozlewów poprzez wcześniejsze planowanie i ćwiczenia
  • ostrzejsze egzekwowanie przepisów dotyczących zanieczyszczenia środowiska morskiego

Katastrofy nieantropogeniczne, czyli naturalne – wywoływane przez czynniki niezależne od człowieka

Najgroźniejsze w skutkach katastrofy ekologiczne naturalne, określane mianem klęsk żywiołowych, są powodowane przez:

Katastrofy nieantropogeniczne, czyli naturalne - wywoływane przez czynniki niezależne od człowieka
Pixabay / @ Pexels / CC0
  • powodzie
  • susze
  • cyklony
  • trzęsienia ziemia
  • wybuchy wulkanów
  • tsunami
  • lawiny
  • osuwiska
  • pożary lasów
  • silne, długotrwale mrozy
  • występujący lokalnie rozwój szkodników i pasożytów

Katastrofy ekologiczne (synergiczne) polegające na jednoczesnym wystąpieniu katastrofy ekologicznej naturalnej i antropogenicznej

Czynniki antropogeniczne w połączeniu z czynnikami naturalnymi prowadzą do katastrof ekologicznych synergicznych, których skutki są odczuwalne na ogromnych obszarach lub mają charakter globalny.

Katastrofy synergiczne są efektem wzajemnego potęgowania się oddziaływań wymienionych powyżej katastrof, a relacje między nimi wyznacza związek przyczynowo-skutkowy.

Przykładem katastrofy ekologicznej synergicznej mogą być:

Katastrofy ekologiczne (synergiczne) polegające na jednoczesnym wystąpieniu katastrofy ekologicznej naturalnej i antropogenicznej
Pixabay / @ WikiImages / CC0
  • trzęsienia ziemi powodujące zniszczenie obiektów przemysłowych i emisję toksycznych cieczy lub gazów
  • zalania wodami powodziowymi składowisk odpadów czy oczyszczalni ścieków, powodujące przedostanie się do gleby i wód gruntowych szkodliwych substancji
  • wystąpienie niekorzystnych warunków naturalnych, jak huragany, śnieżyce, gołoledź, mgły powodujące wypadki, w wyniku których do środowiska przyrodniczego przedostają się substancje szkodliwe
  • intensywna, monokulturowa uprawa roślin i niekorzystne warunki klimatyczne powodują pustynnienia dużych obszarów Ziemi
  • emisja dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych (freonów, metanu, tlenków azotu) w połączeniu z zawartą w atmosferze parą wodną zwiększa efekt cieplarniany (szklarniowy), co grozi znacznym podwyższeniem poziomu oceanów w wyniku topnienia lodowców
  • uwalniane do atmosfery m.in. freony niszczą ozon stanowiący ochronę przed biologicznie czynną (szkodliwą) składową promieniowania ultrafioletowego (UV-B)

Obszary klęski ekologicznej na świecie

Zdecydowanie największa degradacja środowiska naturalnego na świecie występuje na obszarach zagrożonych:

  • suszą – Australia, Afryka, zachodnie tereny Ameryki Południowej
  • wulkanizmem i trzęsieniami ziemi – południowa Azja, Ameryka Północna i Południowa – część zachodnia, wschodnia Afryka, oceany
  • szarańczą – Afryka, Ameryka Południowa, wschodnia Australia
  • zjawiskami El Niño – Ocean Spokojny
  • powodziami – rozpadowe i opadowe, w okolicach rzek
  • tsunami – Ameryka Północna i Południowa – część zachodnia
  • falami na pełnym morzu o wysokości powyżej 5 m – południowy Pacyfik
  • cyklonami tropikalnymi – Ameryka Północna i Południowa – część zachodnia, Ocean Indyjski
  • prędkością wiatru do 200 km/h – Ocean Atlantycki i Spokojny, Indyjski, Ameryka Środkowa
  • prędkością wiatru powyżej 200 km/h – Ocean Atlantycki i Spokojny, Indyjski, Ameryka Środkowa

Katastrofy ekologiczne na świecie

Katastrofy ekologiczne na świecie
Przegląd największych katastrof ekologicznych na świecie


Katastrofy ekologiczne w Polsce

Największe katastrofy ekologiczne i klęski na obszarze Polski


https://wlaczoszczedzanie.pl/ekozagrozenia/globalne-zagrozenia-ekologiczne/
Pixabay / @ Mediamodifier / CC0

Globalne zagrożenia ekologiczne
Katastrofy ekologiczne i globalne zagrożenia ekologiczne na skalę całej planety.


Sposoby przeciwdziałania katastrofom ekologicznym

Najbardziej efektywnym sposobem walki z katastrofami ekologicznymi jest przeciwdziałanie ich powstawaniu. Niezbędne do tego są odpowiednio przygotowane informacje o katastrofach ekologicznych oraz ich skutkach, jak również odpowiednie przygotowanie sił resortowych oraz przeszkolenie ludzi odnośnie zachowań w czasie wystąpienia ewentualnych zagrożeń. Pożądane jest także posiadanie opracowanych zawczasu planów awaryjnych na wypadek sytuacji wyjątkowych.

Zapobieganie katastrofom ekologicznym powstałym podczas transportu substancji niebezpiecznych

W przypadku katastrof ekologicznych, powstających podczas zarówno lądowego jak i morskiego transportu substancji niebezpiecznych, należy przede wszystkim zapobiegać ich powstawaniu poprzez wnikliwe sprawdzanie stanu technicznego poszczególnych jednostek transportujących niebezpieczne substancje (pociągów, TIR-ów, cystern i statków), a także kontrole i monitorowanie ruchu na ich drogach.

Zapobieganie katastrofy ekologicznym powodowanym przez awarie przemysłowe

Zapobieganie katastrofom powodowanym przez awarie przemysłowe polega na:

  • ścisłym przestrzeganiu przepisów BHP i ppoż.
  • prowadzeniu ścisłej kontroli funkcjonowania urządzeń i maszyn
  • tworzeniu specjalnych, izolowanych miejsc przechowywania substancji niebezpiecznych
  • stosowaniu systemu barier służących do pochłaniania promieniowania oraz zapobiegania jego rozprzestrzenianiu się

Zapobieganie katastrofom może być także przeprowadzane poprzez ścisłe przestrzeganie norm prawnych i wszelkich ustaleń, tak aby np. produkcja, składowanie, transport i ostatecznie składowanie rozmaitych odpadów i substancji, były bezpieczne zarówno dla zdrowia ludzi, jak i środowiska naturalnego.

Niezwykle ważne byłoby także dbanie o najwyższe bezpieczeństwo wszystkich budynków, urządzeń oraz pojazdów już na etapie projektowania i budowania, stosowanie w procesach przemysłowych tzw. technologii czystych, bezodpadowych, budowanie specjalnych oczyszczalni ścieków, a także stosowanie obiegów zamkniętych w zakładach przemysłowych.

Sposoby zwalczania skutków katastrof ekologicznych

W przypadku braku możliwości zapobiegnięcia wystąpieniu katastrofy ekologicznej, jedynym wyjściem jest nie doprowadzenie do skażenia środowiska poza miejscem zdarzenia oraz jak najszybsze zwalczanie jej skutków.

Osiąga się to przez liczne działania, do których należą takie metody jak:

Bioremediacja

Usuwanie zanieczyszczeń z gleby i wód za pomocą żywych mikroorganizmów i roślin naczyniowych.

Usuwanie ropy i substancji ropopochodnych

Stosując mechaniczne zbieranie oleju z powierzchni wody, jego unieruchomienie na powierzchni – poprzez użycie absorbentów, a także dyspergowanie, rozpuszczanie, zatapiania oraz spalanie go.

Dezaktywacje substancji promieniotwórczych

Poprzez wyparowywanie, rozcieńczanie, rozpuszczanie oraz adsorpcję niebezpiecznych substancji znajdujących się w wodzie.

Zastosowanie zeolitów

Głównie poprzez możliwość ich uniwersalnego użycia do usuwania m.in. pierwiastków promieniotwórczych, zanieczyszczeń olejowych i ropopochodnych, metali ciężkich i alkalicznych.

Niezwykle ważnym aspektem, z punktu widzenia ochrony środowiska wodnego przed skutkami katastrof ekologicznych, są podstawy ratownictwa chemicznego stosowane przez Straż Pożarną. Pozwalają one na szybszą interwencję w miejscach wypadków oraz zaistnienia sytuacji awaryjnych a także na sprawniejszą likwidację ich skutków.

Wszelkie uwarunkowania prawne są bardzo istotne biorąc pod uwagę zapobieganie katastrofom ekologicznym oraz usuwanie ich skutków ze środowiska wodnego. Należy bezwzględnie przestrzegać określonych w nich zasad ochrony środowiska.

Zastosowanie tych metod pozwala na zapobieganie katastrofom, przygotowanie się do sprawnego przeprowadzenia ewentualnej akcji ratowniczej, ochronę przed skutkami wypadku, a także na ograniczenie skali i skutków katastrof oraz próby doprowadzenia środowiska do stanu pierwotnego.