W osadach ujścia Odry obecna jest szkodliwa tributylocyna

W osadach ujścia Odry obecna jest szkodliwa tributylocyna
Pixabay / @ sharkolot

W osadach ujścia Odry obecny jest szkodliwy związek chemiczny, tributylocyna (TBT), nie stosowana w Polsce i UE od 20 lat. Jej poziom nie przekraczał norm zaledwie w 22% próbek pobranych w 2017 roku oraz w 37% próbek z roku 2018 – wynika z badań opublikowanych właśnie w „Chemosphere”.

O silnej toksyczności tributylocyny naukowcy wiedzą od lat 80. – kiedy po raz pierwszy przeprowadzono na szeroką skalę badania w różnych portach na świecie. Tributylocyna jest bowiem składnikiem farb przeciwporostowych, którymi malowano kadłuby statków.

Biologiczne porastanie kadłubów nie tylko spowalnia statki, wpływając na zwiększone zużycie paliwa, ale także przyspiesza ich korozję. Mechaniczne usuwanie porostów jest bardzo trudne i czasochłonne, dlatego w przemyśle stoczniowym zaczęto stosować farby zawierające biocydy.

Wieloletnie badania wykazały, że TBT jest związkiem trwałym i toksycznym w środowisku. Z tego powodu od 2003 roku stosowanie tej substancji zostało zakazane zarówno w Polsce, jak i w Unii Europejskiej. Tributylocyna ulega wolno rozkładowi w środowisku wodnym i ma silną tendencję do akumulacji w osadach dennych. Wzrastające zasolenie wód oraz bardzo wolna ich wymiana z Morzem Bałtyckim sprzyja gromadzeniu się tributylocyny w osadach dennych Zalewu Szczecińskiego.

W 2009 roku naukowcy z Uniwersytetu Szczecińskiego przeprowadzili badania osadów Zalewu Szczecińskiego na potrzeby zagospodarowania urobku z pogłębiania toru wodnego. Badania wykazały obecność TBT w osadach. W związku z tym chciałem sprawdzić, jakie jest obecne stężenie tej niebezpiecznej substancji w osadach ujścia Odry.

mówi dr Przemysław Drzewicz, geochemik z Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie

W 2016 roku projekt dotyczycący badania występowania TBT w osadach ujścia Odry uzyskał finansowanie z Narodowego Centrum Nauki. W realizację projektu byli również zaangażowani naukowcy z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego i The Interoceanmetal Joint Organization (IOM).

Analiza danych z badań pozwoliła ustalić, że jedynie w 14 spośród 62 próbek pobranych w 2017 roku – oraz w 21 spośród 56 próbek z 2018 roku – poziom tributylocyny mieścił się w zakresie dopuszczalnych norm środowiskowych (do 60 µg/kg).

W próbce pobranej w pobliżu stoczni remontowej Gryfia stężenie TBT wyniosło aż 3900 µg/kg. Naukowcy przyznają, że nie wiedzą, dlaczego w jednej próbce poziom tributylocyny okazał się bardzo wysoki – i jakie jest jej źródło. Ich zdaniem to powinno być przedmiotem dalszych badań.

Zaskoczyło nas również odkrycie TBT w okolicy elewatorów zbożowych. Wiemy, że kiedyś była wykorzystywana jako środek grzybobójczy w magazynowaniu ziarna zbożowego.

Trzeba się też przyjrzeć, gdzie tributylocyna jest jeszcze stosowana. Warto też wziąć pod uwagę, że tributylocyna może być produktem rozkładu związków, których stosowanie nie jest zakazane. Te związki powszechnie są wykorzystywane w farbach do malowania dachów i konstrukcji stalowych, ale także jako biocyd w wyrobach skórzanych, uszczelniaczach silikonowych, czy przy produkcji tworzyw sztucznych.

zauważa Drzewicz

Największe stężenie TBT naukowcy odnotowali w pobliżu doków stoczni remontowych, portów i marin. Przypuszcza się, że głównym źródłem skażenia jest proces czyszczenia konstrukcji morskich i statków za pomocą piaskowania.

Zdaniem dr. Drzewicza wyniki badań powinny przyczynić się do wprowadzania odpowiednich zabezpieczeń w procesie czyszczenia kadłubów statków, które ograniczyłyby rozprzestrzenianie się w środowisku nie tylko tributylocyny, ale i innych szkodliwych zanieczyszczeń (mikroplastik, metale ciężkie, rozpuszczalniki organiczne).

Szczególną uwagę trzeba zwrócić na to, co się dzieje z pyłem unoszącym się w trakcie czyszczenia statków. Woda w doku, do której spada pył, powinna być odizolowana od rzeki i podlegać oczyszczeniu.

tłumaczy dr Drzewicz

Z badań wynika, że TBT jest obecna w osadach dennych Odry, nawet w miejscach odległych od portów, czy miast. Unosząca się chmura pyłu i cząstek farby dostaje się do wody, zanieczyszczając środowisko nie tylko TBT, ale także wieloma toksycznymi metalami. TBT może być wypłukiwana lub przemieszczana wraz z zawiesiną wodną.

Poruszenie osadów z dna rzeki mogą wywołać przemieszczające się statki, prądy spowodowane sztormami lub sztuczne pogłębienia dna. Właśnie takim mechanizmem naukowcy tłumaczą występowanie TBT także w miejscach znacznie oddalonych od źródeł jej emisji – również w cennych przyrodniczo obszarach objętych ochroną.

Zdaniem eksperta wyniki prac zespołu badawczego powinny wpłynąć na opracowanie szczegółowych regulacji dotyczących zanieczyszczeń chemicznych osadów dennych. Są one niezbędne przy zagospodarowaniu urobku z pogłębiania i ocenie jakości środowiska. Jest to też niezbędne do zarzadzania środowiskiem, ustalaniem sposobu jego użytkowania. Obecnie regulacje dotyczą bowiem tylko zanieczyszczeń wód.

Dyrektywa Wodna dotyczy tylko wody – a nie osadów, które też akumulują szkodliwe substancje. Przy splocie niekorzystnych warunków, takich jak niski poziom wody, substancje te mogą uwolnić się do środowiska. Obecnie brakuje szczegółowych wytycznych, jak postępować z osadami, które w niektórych miejscach w Polsce stanowią istotne źródło zanieczyszczeń. Jest to szczególny problem przy pogłębianiu torów wodnych, basenów portowych czy zbiorników zaporowych. W trakcie pogłębiania szkodliwe substancje mogą być uwalniane z powrotem do wody.

Na tym polega problem z likwidacją tam. Niecka włocławska została tak zamulona osadem, że jej objętość zmniejszyła się o 30%. Jeśli zburzymy tamę w Zalewie Włocławskim, to wszystkie osady runą w dół Wisły – a one są bardzo mocno zanieczyszczone. Również na wysokości Zalewu Szczecińskiego Odra zwalnia bieg i wytrącają się tam osady. Ewentualna powódź może wprawić te osady w ruch i spowodować katastrofę ekologiczną.

ostrzega Drzewicz

Pytany o możliwe rozwiązania zabezpieczające, mówi, że trzeba zastanowić się, w jaki sposób prowadzić prace pogłębiające, jak zdeponować bezpiecznie osady, aby substancje szkodliwe nie przedostały się z powrotem do środowiska.

W ramach Dyrektywy Wodnej (Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r.) Polska monitoruje 45 substancji chemicznych występujących w wodzie i określa dopuszczalne normy ich stężenia. Na liście tzw. substancji priorytetowych znajduje się także tributylocyna.

Przynajmniej raz w roku, w sieci pomiarowej liczącej ok. 1200 punktów w całym kraju, prowadzone są badania pod kątem wszystkich 45 substancji chemicznych. Badania nie dotyczą jednak występowania tych substancji w osadach.

Rocznie na rynek wprowadza się 2-3 tys. nowych substancji chemicznych (pestycydy, leki, tworzywa sztuczne). Każda nowa substancja chemiczna wprowadzana na rynek musi być przebadana pod kątem toksykologicznym, a jej wpływ na środowisko jest monitorowany.

W Polsce Instytut Przemysłu Organicznego wykonuje badania toksykologiczne, ekotoksykologiczne i fizykochemiczne w związku z rejestracją środków ochrony roślin, farmaceutyków, produktów weterynaryjnych i biobójczych oraz pozostałych chemikaliów.

Wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej obowiązuje natomiast REACH (ang. Registration, Evaluation and Authorisation of Chemicals) – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej, regulujące kwestie stosowania chemikaliów, poprzez ich rejestrację i ocenę oraz, w niektórych przypadkach, udzielanie zezwoleń i wprowadzanie ograniczeń obrotu.

Celem REACH jest zapewnienie wysokiego poziomu ochrony zdrowia i środowiska, w tym propagowanie alternatywnych metod oceny zagrożeń stwarzanych przez chemikalia, oraz zapewnienie swobodnego obrotu substancjami na rynku wewnętrznym przy jednoczesnym wsparciu konkurencyjności i innowacyjności.

REACH obowiązuje na terytorium Unii Europejskiej, Norwegii, Islandii oraz Liechtensteinu. Nadzorem nad wdrażaniem rozporządzenia zajmuje się Europejska Agencja Chemikaliów w Helsinkach.

źródło: naukawpolsce.pap.pl, Urszula Kaczorowska

Zagrożenia ekologiczne – dodatkowe informacje:

definicje, teorie, hipotezy, zjawiska:
antropocen, antropopresja, bezpieczeństwo ekologiczne, biologiczny potencjał Ziemi do regeneracji (biocapacity), bioremediacja, ekobójstwo (ekocyd), ekomodernizm, ekosystem sztuczny, ekoterroryzm, globalne zagrożenia ekologiczne, granice planetarne, hipoteza wypadających nitów (rivet popping), homogenocen, kapitalocen, katastrofy i klęski ekologiczne, katastrofy ekologiczne na świecie, klęski żywiołowe, masowe wymieranie, monokultura, komodyfikacja żywności (utowarowanie), plantacjocen, plastikoza, plastisfera (plastisphere), przeludnienie, syndrom przesuwającego sią punktu odniesienia, szóste masowe wymieranie (szósta katastrofa), tragedia wspólnego pastwiska, utrata bioróżnorodności, Wielkie przyspieszenie, zielony anarchizm, zjawisko przedniej szyby

degradacja środowiska:
akwakultura, betonoza (betonowanie miast), choroby odzwierzęce, górnictwo morskie, hodowla zwierząt, melioracja, monokultura, niszczenie siedlisk, przełownie, przemysł wydobywczy, przyłów, rolnictwo, spadek liczebności owadów, turystyka masowa, wylesianie (deforestacja), wypalanie traw

ozon i ozonosfera (warstwa ozonowa):
dziura ozonowa, freon (CFC)

zanieczyszczenie środowiska:
beton, bisfenol A (BPA), eutrofizacja, farmaceutyki, handel emisjami zanieczyszczeń, kwaśny deszcz, mikroplastik, martwe strefy, nanoplastik, neonikotynoidy, niedopałki papierosów, odpady niebezpieczne, pestycydy, polichlorowane bifenyle (PCB), przemysł tekstylny (włókienniczy). sieci widma, sinice, składowiska odpadów (wysypiska śmieci), smog, sól drogowa, sztuczne ognie (fajerwerki, petardy), tworzywa sztuczne (plastik), Wielka Pacyficzna Plama Śmieci, wycieki ropy naftowej, zakwaszenie wód (rzek, jezior, mórz i oceanów), zanieczyszczenie gleby, zanieczyszczenie hałasem, zanieczyszczenie powietrza, zanieczyszczenie światłem, zanieczyszczenie wody, związki per- i polyfluoroalkilowe (PFAS) – wieczne chemikalia

zmiany klimatu (kryzys klimatyczny):
blaknięcie (bielenie) raf koralowych, denializm klimatyczny (zaprzeczanie globalnemu ociepleniu), efekt cieplarniany, ekstremalne zjawiska, gazy cieplarniane, globalne ocieplenie, kryzys wodny, miejska wyspa ciepła (MWC), migracje gatunków, nawałnice, ocieplenie oceanu, wzrost poziomu mórz i oceanów, podtopienie, powódź, pożar lasu, przyducha, pustynnienie, susza, topnienie lodowców i lądolodów, topnienie lodu morskiego, trąba powietrzna, upał

klęski i katastrofy ekologiczne:
katastrofy jądrowe (nuklearne), katastrofy przemysłowe, największe katastrofy ekologiczne na świecie, największe katastrofy ekologiczne w Polsce, wycieki ropy naftowej

Czerwona księga gatunków zagrożonych, Czerwona Lista IUCN (The IUCN Red List):
gatunek wymarły (extinct EX), gatunek wymarły na wolności (extinct in the wild EW), gatunek krytycznie zagrożony (critically endangered CR), gatunek zagrożony (endangered EN), gatunek narażony gatunek wysokiego ryzyka (vulnerable VU), gatunek bliski zagrożenia (near threatened NT), gatunek najmniejszej troski (least concern LC)
Polska czerwona księga roślin, Polska czerwona księga zwierząt
gatunek inwazyjny (inwazyjny gatunek obcy IGO)

Poruszający i inspirujący do działania apel Davida Attenborough

Wiedza ekologiczna – dodatkowe informacje:
aforyzmy ekologiczne, biblioteka ekologa, biblioteka młodego ekologa, ekoprognoza, encyklopedia ekologiczna, hasła ekologiczne, hasztagi (hashtagi) ekologiczne, kalendarium wydarzeń ekologicznych, kalendarz ekologiczny, klęski i katastrofy ekologiczne, największe katastrofy ekologiczne na świecie, międzynarodowe organizacje ekologiczne, podcasty ekologiczne, poradniki ekologiczne, (nie) tęgie głowy czy też (nie) najtęższe umysły, znaki i oznaczenia ekologiczne

Dziękuję, że przeczytałaś/eś powyższe informacje do końca. Jeśli cenisz sobie zamieszczane przez portal treści zapraszam do wsparcia serwisu poprzez Patronite.

Możesz również wypić ze mną wirtualną kawę! Dorzucasz się w ten sposób do kosztów prowadzenia portalu, a co ważniejsze, dajesz mi sygnał do dalszego działania. Nad każdym artykułem pracuję zwykle do późna, więc dobra, mocna kawa wcale nie jest taka zła ;-)

Zapisz się na Newsletter i otrzymuj email z ekowiadomościami. Dodatkowo dostaniesz dostęp do specjalnego działu na stronie portalu, gdzie pojawiają się darmowe materiały do pobrania i wykorzystania. Poradniki i przewodniki, praktyczne zestawienia, podsumowania, wzory, karty prac, checklisty i ściągi. Wszystko czego potrzebujesz do skutecznej i zielonej rewolucji w twoim życiu. Zapisz się do Newslettera i zacznij zmieniać świat na lepsze.

Chcesz podzielić się ciekawym newsem lub zaproponować temat? Skontaktuj się pisząc maila na adres: informacje@wlaczoszczedzanie.pl

Więcej ciekawych informacji znajdziesz na stronie głównej portalu Włącz oszczędzanie

Scroll to Top