Owady zapylające

Flickr / @ Bill Damon / CC BY 2.0Większość roślin występujących w naszej strefie klimatycznej wymaga zapylenia przez owady. Owady odwiedzają rośliny w poszukiwaniu pokarmu. Pszczoły i trzmiele odżywiają się nektarem i pyłkiem kwiatowym, motyle spijają nektar, chrząszcze zjadają pyłek kwiatowy i płatki korony, muchówki są amatorami nektaru.

Kiedy pszczoły spijają nektar, z pręcików kwiatu osypuje się pyłek i osadza na włoskach pokrywających ciało owadów. Większość ziaren pyłku jest zgarniana odnóżami i pakowana do koszyczków pyłkowych znajdujących się na tylnych odnóżach. W trakcie odwiedzin kolejnych kwiatów, pyłek, który pozostał na ciele owada przylepia się do znamion słupków kwiatowych i kwiaty zostają zapylone. Dzięki temu rośliny mogą wytworzyć nasiona.

Zapylanie kwiatów przez owady można traktować jako formę symbiozy. Owady i kwiaty są od siebie uzależnione, że jedne bez drugich nie mogłyby istnieć.

Kiedy pszczoła zniknie z powierzchni Ziemi, człowiekowi pozostaną już tylko cztery lata życia. Skoro nie będzie pszczół, nie będzie też zapylania. Zabraknie więc roślin, potem zwierząt, wreszcie przyjdzie kolej na człowieka. Albert Einstein / Karol Darwin

Pszczoły miodne

  • na Ziemi żyje około 20 tysięcy gatunków pszczół
  • występują one we wszystkich strefach geograficznych – najwięcej w rejonach strefy umiarkowanej
  • na obszarze Polski występuje około 450 gatunków i podgatunków pszczół
  • pszczoła wytwarza zarówno miód i jak i wosk
  • na świecie i w Polsce, żyje wiele dzikich gatunków pszczół i trzmieli wytwarzających miód, ale w ilościach, które są przez nie całkowicie zużywane (głównie przez larwy)
  • pszczoła miodna produkuje tyle miodu, że może z niego korzystać również człowiek
  • roczne spożycie miodu przez pszczelą rodzinę: 90 – 120 kg, pyłku – przetworzonego w pierzgę, 30 – 40 kg, wody 40 – 60 l.
  • na 1 kilogram miodu potrzeba ponad milion kwiatów
  • 1 kg pszczół to ok. 10 tys. osobników
  • przeciętny rój to ok. 1,5- 2,0 kg pszczół
  • na wypocenie 1 kg wosku pszczoły zużywają 3-4 kg miodu
  • pszczołykomunikują się nawzajem tzw. mową pszczół – należą do nich: taniec werbunkowy, taniec alarmowy, taniec godowy, taniec rojowy
  • pszczoła może lecieć z prędkością do 25 km/ha
  • dochód jaki uzyskuje się, dzięki  działalności zapylającej pszczół, jest co najmniej 10 krotnie większy, niż dochód z wszystkich produktów pszczelich
  • udział pszczoły miodnej w zapylaniu kwiatów wynosi około 90%, reszta przypada na inne owady – przede wszystkim trzmiele i pszczoły samotnice oraz muchówki
  • pszczoły często zakładają gniazda w dziuplach drzew
  • barć na drzewie jest sztucznym domem dla pszczół zakładanym przez człowieka. Do dziś zachowały się w Puszczy Białowieskiej tzw. drzewa bartne – ślady mającego wiele wieków tradycji bartnictwa.

Żądło pszczoły posiada w przeciwieństwie do osy, szerszenia, trzmiela haczyki – jak harpun. Pszczoła po użądleniu zostawia w ciele użądlonego swoje żądło i ginie. Wewnątrz żądła pszczoły, na jego końcu, znajduje się zbiorniczek jadowy, który zawiera ok. 1 mg jadu. Żądło osy jest gładkie jak szpilka; po użądleniu osa je wyciąga i odlatuje. Jedna osa może użądlić kilka razy.

Trzmiele

  • dobrymi zapylaczami są również trzmiele
  • sprawdzają się w zapylaniu roślin nawet w niekorzystnych warunkach atmosferycznych
  • nie przeszkadzają im w tym szklarnie gdzie panuje wysoka wilgotność i temperatura uniemożliwiają pracę pszczołom
  • dzięki długim języczkom sięgają do kwiatów o długich rurkach kwiatowych
  • są one jedynymi zapylaczami niektórych gatunków
  • zapylają kwiaty praktycznie przez cały dzień – dłużej niż inne owady
  • są aktywne wcześnie rano i tuż po deszczu
  • dzięki gęstemu owłosieniu mają większą powierzchnię zbierającą pyłek niż pszczoła miododajna
  • społeczeństwa trzmieli giną każdej jesieni
  • zimują tylko młode, zapłodnione samice, by wiosną założyć nowe gniazda
  • trzmiele zazwyczaj budują gniazda ziemne

Trzmielówka łąkowa

Trzmielówka łąkowa przypomina trzmiela, ale ma większe oczy i krótsze czułki.

Murarka leśna

Murarka leśna zakłada gniazdo w pustej muszli ślimaka.

Szerszenie, osy

Szerszenie, osy i klecanki produkują z przeżutego drewna zmieszanego ze śliną papierowe gniazda (tu gniazdo szerszeni)

Rola pszczół miodnych 

Rola pszczół miodnych, jako zapylaczy roślin, jest bardzo ważna. W czasach chemizacji rolnictwa i zanieczyszczenia środowiska, szybko ubywa dzikich zapylaczy roślin,  pszczół samotnic i trzmieli. Również pszczoły miodne są zagrożone.

Najwięcej gatunków roślin kwitnie wczesna wiosną w kwietniu i maju. Jest to początek cyklu rozwojowego owadów społecznych oraz żyjących samotnie. Owady poszukują w kwiatach pokarmu węglowodanowego (nektaru) oraz białkowego (pyłku).

Wyższość pszczoły miodnej polega na tym, że jej rodzina na początku sezonu składa się z kilku tysięcy osobników, a nie jak w przypadku trzmieli i innych owadów w pierwszym okresie z pojedynczych osobników.

Pszczoły miodne nie są w stanie zapylać wszystkich roślin. Są gatunki uprawne o kwiatach z nektarem ukrytym zbyt głęboko (np. koniczyna czerwona, wyka kosmata, bobik), bądź o kwiatach eksplodujących (lucerna), albo bardzo słabo nektarujących i przez to nieatrakcyjnych (np. marchew), które pszczoła miodna niechętnie oblatuje i nie jest dla nich dobrym zapylaczem.

Pszczoły miodne nie są w stanie zapylać wszystkich roślin.

Pszczoły miodne uważane są za najlepszych zapylaczy

  • zimują gromadnie, w dużych rodzinach i mogą zapewnić dobre zapylenie licznym gatunkom roślin kwitnących wczesną wiosną, kiedy jest duże zapotrzebowanie na owady zapylające, a dzikich zapylaczy jest wtedy  jeszcze mało
  • są wierne jednemu gatunkowi kwiatów (wierność kwiatowa)
  • inne owady zapylające przelatują z kwiatka na kwiatek, nie zważając na jego gatunek
  • podczas przelotu pomiędzy różnymi gatunkami nie następuje przez to zapylenie
  • pszczoła miodna,  gdy zacznie oblatywać kwiaty jednego gatunku roślin, oblatuje je tak długo, póki są dla niej interesujące, to znaczy stanowią dobre źródło nektaru i pyłku.
  • pszczoły są zbieraczkami nienasyconymi
  • inne owady oblatują kwiaty tylko po to, aby pobrać potrzebny sobie pokarm
  • pszczoła zbiera nektar i pyłek nie tylko dla samej siebie, ale także dla karmienia larw i na zapasy zimowe
  • są bardzo pracowite
  • spędzają na kwiecie bardzo mało czasu, znacznie mniej niż inne owady zapylające, dlatego są w stanie odwiedzić znacznie więcej kwiatów

Zapylenie kwiatów

Jedną z nagród dla zapylaczy jest znajdowane w kwiatach pożywienie: nektar czyli roztwór cukrów wykorzystywany jako pokarm bogaty w energię, oraz pyłek czyli pokarm zasobny w białko. Przenoszące się z kwiatu na kwiat w poszukiwaniu pokarmu owady mimowolnie transportują pyłek, ułatwiając w ten sposób rozmnażanie się roślin.

Pomimo ogromnej różnorodności form owady zbudowane są według jednego podstawowego planu: ciało segmentowane, podzielone na głowę tułów i odwłok, członowane odnóża i mocny pancerzyk. Cechą wyróżniającą je spośród innych stawonogów jest to, że mają 3 pary nóg, zwykle 2 pary skrzydeł, parę czułków i parę oczu złożonych.

Owady widzą dobrze w zakresie fal niebieskich i żółtych światła widzialnego, nie odbierają zaś czerwieni jako odrębnej barwy. Owady widzą również ultrafiolet, niewidzialny dla oka człowieka, określany jako fiolet pszczeli lub purpura pszczela.

Wiele kwiatów zapylanych przez owady odznacza się tym, że pewne ich części odbijają promienie ultrafioletowe, wskutek czego wydają się owadom fioletowe, a pewne części pochłaniają te promienie,  w związku, z czym części te owady widzą w innych barwach, np. żółtej.

W ten sposób tworzą się na kwiatach wzory dostrzegane przez owady, informujące je, gdzie zlokalizowany jest pyłek i nektar w środku kwiatu. Owady mają dobrze rozwinięty zmysł węchu. Kwiaty licznych roślin owadopylnych wydzielają silną woń.

Pszczela społeczność

Społeczne życie pszczoły miodnej należy do najbardziej złożonych w świecie zwierząt. Królowa może składać do 1500 jaj dziennie. Z jaj zapłodnionych rozwijają się samice (robotnice lub królowe), z niezapłodnionych – samce (trutnie). Robotnice żywią larwy w komórkach plastra do czasu ich przepoczwarczenia. Kiedy społeczeństwo pszczół osiąga odpowiednią wielkość, stara królowa zabiera część robotnic i odlatuje w poszukiwaniu nowego miejsca dla swojego roju. Pierwsza królowa, która wylegnie się po odlocie starej królowej, przejmuje rządy w ulu.

Zagrożenia dla pszczół miodnych

  • stosowanie pestycydów
  • zły dobór terminów oprysków upraw
  • choroby wirusowe i grzybicze
  • inwazja roztoczy
  • skażenie środowiska prowadzące do obniżenia odporności pszczół
  • promieniowanie emitowane przez telefonię komórkową – pszczoły nie mogą trafić z powrotem do gniazda, bo zakłócony zostaje ich system nawigacyjny
  • CCD, czyli zespół masowego ginięcia rodzin pszczelich (zespół gwałtownej zapaści kolonii) – przyczyny tego problemu nie są dokładnie znane. Przypuszcza się, że powodem występowania tego zjawiska może być szkodliwe połączenie pasożytów i pestycydów.
  • pszczoły są szczególnie wrażliwe na niekorzystne czynniki, gdyż zimują całymi koloniami. W przypadku trzmieli zimuje tylko królowa, dlatego owadów tych nie dotyka CCD

Choroby pszczół

Warroza to plaga uli powodowana przez żółwika pszczelego. Wciskają się one pomiędzy segmenty ciała pszczoły. Opanowane przez pasożyta pszczoły są słabe i zdeformowane. Warroza nie jest jednym zagrożeniem dla pszczół!

Naturalni wrogowie

Jednymi z największych naturalnych wrogów pszczół są szerszenie. Potrafią atakować całą gromadą siedliska tych owadów, niszcząc gniazdo i zjadając larwy. Początkowo wysyłają zwiadowcę, który ma za zadanie zlokalizować gniazdo. Pszczoły potrafią jednak bronić się przed tymi drapieżcami. Otaczają szerszenia, który przybywa do kolonii, tworząc zwartą kulę. Napastnik znajdujący się w środku ginie po 10 minutach na skutek przegrzania, ponieważ maksymalna temperatura, jaką może wytrzymać, to 46°C, natomiast pszczoły przetrzymują ponad 47°C. Związek z tym procesem ma również dwutlenek węgla, wytwarzany przez pszczoły.

Brak możliwości komentowania