
Związki zaburzające gospodarkę hormonalną, obecne m.in. w tworzywach sztucznych i lekach, mogą wpływać na rozwój płciowy żab nawet przy bardzo niskich stężeniach. W eksperymencie przeprowadzonym przez naukowców z polskich uczelni syntetyczny estrogen EE2 silnie zmienił proporcje płci u żaby śmieszki, a bisfenol A powodował zmiany w gonadach części samców.
Badacze analizowali wpływ dwóch związków endokrynnie czynnych na rozwój żaby śmieszki (Pelophylax ridibundus): bisfenolu A (BPA), wykorzystywanego m.in. przy produkcji tworzyw sztucznych, oraz etynyloestradiolu (EE2), syntetycznego estrogenu stosowanego w lekach antykoncepcyjnych i terapiach hormonalnych.
Związki endokrynnie czynne mogą zaburzać działanie naturalnych hormonów organizmu. W środowisku trafiają m.in. do rzek, jezior i ścieków, a szczególnie wrażliwe na ich działanie są organizmy wodne.
Płazy są narażone na kontakt z takimi substancjami już na bardzo wczesnym etapie rozwoju. Ich jaja rozwijają się bezpośrednio w wodzie, a kijanki mają cienką i przepuszczalną skórę, przez którą mogą wchłaniać rozpuszczone związki chemiczne.
Eksperyment w warunkach zbliżonych do naturalnych
Do doświadczenia wykorzystano 300 kijanek żaby śmieszki. Eksperyment prowadzono w dużych zbiornikach umieszczonych na zewnątrz, które miały odtwarzać warunki zbliżone do naturalnych. Kijanki eksponowano na BPA i EE2 w bardzo niskich stężeniach odpowiadających poziomom wykrywanym w europejskich wodach powierzchniowych. Po zakończeniu rozwoju larwalnego i metamorfozy zwierzęta poddano pomiarom oraz analizom anatomicznym i histologicznym.
Badania realizowano w ramach projektu Preludium finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki, kierowanego przez lek. wet. Martynę Frątczak z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Aquatic Toxicology”. W pracach uczestniczyli naukowcy z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu oraz uniwersytetów Jagiellońskiego, Szczecińskiego, Wrocławskiego i w Białymstoku.
EE2 silnie zmienił proporcje płci
Najbardziej wyraźne zmiany zaobserwowano w grupie żab rozwijających się w wodzie zawierającej etynyloestradiol. Na jednego samca przypadało tam około dziewięciu samic, podczas gdy w warunkach niezaburzonych proporcje powinny być zbliżone do 1:1. U części osobników stwierdzono również cechy interseksualne. Ich gonady zawierały zarówno struktury charakterystyczne dla jąder, jak i dla jajników.
Badacze uznali, że wyniki wskazują na możliwość rozwijania przez część genetycznych samców cech żeńskich pod wpływem EE2. Efekt wystąpił przy bardzo niskim stężeniu substancji, zbliżonym do poziomów wykrywanych w wodach powierzchniowych zasiedlanych przez płazy.
BPA nie zmienił proporcji płci, ale uszkadzał gonady
Inaczej wyglądały skutki działania bisfenolu A. BPA nie spowodował wyraźnej zmiany proporcji płci, ale analizy histologiczne wykazały u części samców degenerację i zanik komórek rozrodczych w jądrach. Zdaniem badaczy takie zmiany mogłyby przekładać się na obniżoną płodność.
W części jąder i jajników stwierdzono również cechy wskazujące na opóźniony rozwój.
Pogorszyła się również kondycja zwierząt
Naukowcy odnotowali także pogorszenie kondycji ciała u osobników eksponowanych na najwyższe stężenia BPA i EE2. Według autorów badania słabsza kondycja może mieć znaczenie dla dalszego rozwoju płazów, ponieważ może wpływać m.in. na tempo wzrostu, zimowanie, podatność na choroby i sukces rozrodczy.
Takie efekty mogą być trudne do zauważenia w warunkach naturalnych, ale ich długotrwałe oddziaływanie może mieć znaczenie dla funkcjonowania populacji.
Wskaźnik palcowy może pomóc wykrywać zaburzenia hormonalne
Badacze analizowali również tzw. wskaźnik palcowy, czyli proporcję długości drugiego i czwartego palca kończyn. U wielu kręgowców cecha ta wiąże się z działaniem hormonów płciowych podczas rozwoju i jest rozważana jako potencjalny nieinwazyjny biomarker zaburzeń hormonalnych. W przypadku żaby śmieszki wskaźnik palcowy reagował na działanie badanych związków, choć obserwowane zmiany były subtelne.
Naukowcy wskazują, że poszukiwanie takich metod może być przydatne, ponieważ skutki działania substancji endokrynnie czynnych nie zawsze są od razu widoczne.
Płazy jako wskaźnik stanu środowiska
Płazy od dawna są wykorzystywane jako bioindykatory stanu środowiska ze względu na silny związek ich cyklu życiowego z wodą i dużą wrażliwość na jej jakość.
Według autorów badania obserwowane zaburzenia rozwoju płciowego pokazują, że zanieczyszczenia hormonalnie czynne mogą stanowić realne zagrożenie ekologiczne. Badacze podkreślają również, że problem może wykraczać poza płazy, ponieważ podobne mechanizmy hormonalne występują u innych organizmów.
Zwracają uwagę, że lista substancji mogących zaburzać gospodarkę hormonalną rośnie, a wiele z nich nadal nie podlega obowiązkowemu monitoringowi w wodach powierzchniowych i pitnych w Unii Europejskiej.
Autorzy mają nadzieję, że wyniki pomogą lepiej poznać wpływ takich związków na organizmy żywe i zwiększą wiedzę o ich obecności w środowisku.
źródło: naukawpolsce.pl
📩 Zapisz się na newsletter
Chcesz być na bieżąco z ekologicznymi treściami? Dołącz do newslettera i otrzymuj artykuły, poradniki oraz darmowe materiały do pobrania prosto na swoją skrzynkę. Dzięki nim łatwiej wprowadzisz ekologiczne zmiany w swoim życiu.
☕ Wesprzyj portal
Każdy artykuł to godziny pracy i poszukiwania rzetelnych informacji. Jeśli cenisz to, co robię, możesz postawić mi wirtualną kawę albo zostać Patronem na Patronite. Twoja pomoc daje mi siłę, by rozwijać portal, a dobra, mocna kawa wcale nie jest taka zła.


